De heilige bronnen van Dingle, Ierland, zouden volgens de overlevering geneeskrachtig zijn.Foto Daimon Xanthopoulos
De Kelten inspireren ons om bewust met de natuur om te gaan, maar deden ze dat zélf eigenlijk wel?
De Kelten spreken tot de verbeelding. Ze zouden een diepe wijsheid hebben over de natuur, die ze met respect behandelden. Janneke Juffermans zoekt naar hun sporen in Ierland. ‘Plakken we niet al onze romantische fantasieën op de Kelten?’
Ik ben hier voor mijn boek De Spoorzoeker, waarin ik onderzoek hoe inheemse volkeren, nu en in het verleden, met de natuur omgaan. Ook de Kelten zouden een heel andere natuurbeleving hebben gehad. Afgaande op (interpretaties van) archeologische vondsten, zoals rivier- en moerasoffers, hadden mensen in Europa vóór de komst van de Romeinen een animistisch – ofwel bezield – beeld van de natuur. Ze leefden met de seizoenen, verbonden zich in rituelen met de natuur en lieten haar grotendeels intact.
Ontbossing
De Romeinen brachten een antropocentrische visie op de natuur. Die moest bedwongen, geordend en geëxploiteerd, wat leidde tot grootschalige ontbossing en drooglegging van moerassen.
Aan de randen van Europa kregen die ‘rare jongens’ letterlijk en figuurlijk weinig voet aan de grond. En de laatste decennia is er in en buiten Ierland een ware Celtic Revival gaande. Ik zag het woord Celtic hier overal: in reclames, in boekhandels. Anam Cara van de Ierse filosoof en dichter John O’Donohue werd wereldwijd bekend.
Ook zijn er in Ierland, Engeland en Schotland veel retreats geïnspireerd op Keltische tradities, vooral rond jaarfeesten als Beltane, Imbolc en Samhain. Maar de meeste retreats zijn schreeuwend duur.
Nazaat van de Kelten
Ze worden vaak gegeven door iemand die zich nazaat van de Kelten noemt en via voorouders nog in contact zou staan met hun kennis. Voor zo’n dure retreat koos ik niet. Zoiets lijkt me contra het gedachtegoed van de Kelten – alsof ik dat zou kennen. Ook heb ik weinig met zelfverklaarde wijzen.
Ik ben juist benieuwd of er nog sporen van verbondenheid met de natuur te vinden zijn in het gewone Ierse leven, met ‘gewone’ Ieren. Ik rijd de volgende ochtend naar Solas Bhride, een spiritueel centrum in Kildare. Solas Bhride, ‘Het licht van Brigid’, staat open voor alle geloven en eert St. Brigid en de vroege christelijk-Keltische traditie. Volgens historici was Brigid een vijfde-eeuwse non uit Kildare, volgens anderen een Keltische godin.
“We weten niet of er een Keltische godin was die Brigid heette”, zegt Keltisch wetenschapper Catherine McKenna in een podcast. “Maar we vinden het onwaarschijnlijk dat de non niet bestaan heeft.” “Mensen projecteren van alles op haar”, zegt collega Niamh Wycherley. “Het is helemaal in om te geloven dat ze alleen een Keltische godin was.”
Ik schreef me in voor een ritueel rond de equinox, een feest dat het begin van de lente markeert. Op deze zaterdagochtend tref ik zeven wat oudere vrouwen en één man. We zitten in een kring. In ons midden staan narcissen en een karaf water.
Het ritueel wordt geleid door Brenda, een lange blonde vrouw. “De oude Kelten stonden al stil bij de overgang van het licht naar het donker”, begint ze. Ze verwijst naar Newgrange, een graftombe van ongeveer 3200 voor Christus, waar rond de winterzonnewende de zon door een nauwkeurig uitgekiende opening naar binnen schijnt. Newgrange komt echter uit de tijd van het neolithicum, weet ik, en dat beaamt Brenda. Ver voor de tijd van de Kelten, die in de ijzertijd leefden, zo’n 2400 jaar later. Het verwart me. Wat is er dan Keltisch aan dit voorbeeld? Is er wel een Keltisch voorbeeld?
Keltisch? Nee, eerder kolonialistisch
Ik denk terug aan de ontgoochelende mail van Wycherley die ik vlak voor vertrek kreeg: ‘Er waren geen specifiek ‘Keltische’ ideeën over wat dan ook, inclusief de natuur. Keltisch is slechts een omschrijving van een taalfamilie die het Oudiers omvat.’ Wycherley betitelt het woord Keltisch voor Ieren in haar mail zelfs als kolonialistisch. Verwarrend, juist omdat ik op zoek was naar iets authentiek Europees van vóór de Romeinse overheersing. Volgens haar stamt het gebruik van ‘Keltisch’ voor Ieren juist uit de Engelse overheersing, die hen als ‘anders en exotisch’ bestempelde.
En tot de verbeelding sprekend, ook voor Ieren zelf. “Wat we wél kunnen zeggen”, vervolgt Brenda, “is dat de seizoenen voor landbouwsamenlevingen cruciaal zijn, de terugkomst van het licht veel betekenis had en er dan waarschijnlijk rituelen of feesten plaatsvonden; zowel bij de landbouwers die Newgrange bouwden als bij de Kelten.”
We doen vanwege de equinox een balanceeroefening op één been. Ik vind het wat gezocht, maar ook aandoenlijk. We geven een blessing aan elkaar, wassen de handen van onze buurman of -vrouw met de karaf water en spreken een wens voor elkaar uit.
Brenda vraagt ons naar buiten te gaan. In de nog frisse ochtend met een waterig zonnetje staan we aan de rand van een labyrint van stenen op een heuvel achter het gebouw.
We lopen er in stilte doorheen terwijl Brenda ons overdenkingen geeft zoals: “Geen enkele stap, ook al voelt het soms zo, is voor niks”. Geen idee wat het met de Kelten te maken heeft, maar her en der pinkt iemand een traantje weg en er ontstaat een verbonden gevoel in deze groep. Een ritueel om een gedachte of besef niet alleen te bespreken, maar ook symbolisch te ervaren. Daar zit veel waarde in, vind ik.
Sexy Keltische godin?
Na het ritueel maak ik in Kildare een foto van een heel grote muurschildering van Brigid, afgebeeld als een mooie vrouw met lange rode haren. Absoluut geen non, maar eerder een vrijgevochten, wilde natuurvrouw; een woest aantrekkelijke Keltische godin, althans, zoals ik me die voorstel.Of Brigid een non was, een Keltische godin, allebei, of allebei niet, is een van de vele vaagheden rond sporen van de Kelten hier. Thuis stuitte ik op een andere tegenstrijdigheid. Want hoewel er veel in Ierland als Keltisch betiteld wordt en de Kelten er ook hun taal nalieten, geldt dat niet voor henzelf.
Dat Ieren nazaten zijn van de Kelten (en op basis daarvan dure retreats kunnen aanbieden) blijkt uit genenonderzoek nauwelijks. Ieren stammen vooral af van mensen uit de steentijd, met wat Vikinginvloed. De Keltische taal en cultuur kwamen later via handel en migratie van een kleine elite naar Ierland en werden overgenomen.
Druïden
Terug in Dublin bezoek ik het National Museum of Ireland. In het winkeltje koop ik The Celts van de Welshe schrijfster Alice Roberts, die de oorsprong van de Kelten in Europa onderzoekt. Historici zijn het daarover hevig met elkaar oneens, schrijft ze. Ze zijn volgens haar ‘too slippery to hold en too hot to handle’.
De volgende dag rijd ik naar de Hill of Uisneach. De heuvel staat bekend als het mythische (en geografische) centrum van Ierland tijdens de voorchristelijke periode en is alleen via een besloten rondleiding toegankelijk. Sinds de vorige president Michael D. Higgins er in 2018 het jaarlijkse Beltanevuur aanstak, is de heuvel in trek in Ierland en daarbuiten. De kaartjes voor het komende Beltanefeest zijn bijna uitverkocht.
Met een klein groepje beginnen we na een slappe koffie aan de rondleiding. Onze gids Ruth vertelt heel aanstekelijk, terwijl we allemaal door het drassige landschap achter haar aansjokken, maar het valt me op dat ze allerlei wetenswaardigheden vertelt die ze niet verbindt aan context, cultuur of tijdsgewricht.
We stoppen bij een ringfort, waar de Kelten zouden hebben gewoond. Ruth vertelt dat hier met Beltane vuur werd aangestoken, net als op omliggende heuvels, zodat het eiland door ringen van vuur verlicht werd. Recent zijn daar aanwijzingen voor gevonden via magnetische metingen. Wat een prachtig beeld. Net als Ruth droom ik weg bij een eiland met allemaal vuren in een verder donkere nacht. Ze spreekt over een elitaire laag van rechtsprekers en andere wijzen. “Heeft u het nu ook over de druïden?”, vraag ik. “Ja”, beaamt ze. “Die staken het vuur aan.”
Alleen, zo ontdek ik later, tijdens de ijzertijd waarin de Kelten leefden, was op deze heuvel wel bewoning, maar de periode waarin het ringfort werd gebouwd en bewoond, dateert van de vroege middeleeuwen. De druïden, middeleeuwse koningen, de vuren, het loopt allemaal door elkaar in Ruths verhaal. In werkelijkheid zijn het allemaal afdrukken van verschillende periodes op deze heuvel. Maar dat Beltane ook al in de ijzertijd op deze manier werd gevierd, dat achten historici wel heel waarschijnlijk. Eindelijk iets van de Kelten, of beter gezegd: van de ijzertijdmensen!
Suf gevoel
We lopen verder en komen bij een rijkelijk versierd beeld van Ériu, een beschilderd anderhalve mens hoog vrouwengezicht van steen met planten als haar, versierd met narcissen. Ruth vertelt dat Ériu een Keltische godin is en Ierland naar haar is vernoemd. Het beeld zou zowel de godin als het land vertegenwoordigen.
Maar ook dit klopt niet, blijkt als ik het later check bij David Stifter, professor Oud-Iers aan de universiteit van Maynooth. ‘Het is precies omgekeerd,’ schrijft hij. ‘Ériu betekent gewoon Ierland. Het is een geografische naam. In de vroege middeleeuwen bedachten Ierse geleerden een godin Ériu voor hun mythologische pseudogeschiedenis.’
We bezoeken nog een fairy tree waar natuurwezens zouden wonen, een heilige bron en de indrukwekkende Catstone, die al sinds de steentijd geëerd wordt. Ik dreig mijn vlucht naar huis te missen. Snel neem ik afscheid en rijd terug naar Dublin. Ik voel me suf. Ik wil graag in de Kelten geloven, maar ik wil het wel zeker weten.
Waarom zijn ze zo moeilijk te grijpen én spreken ze tot de verbeelding? Is het omdat we te weinig van ze weten om iets zinnigs over ze te zeggen, maar genoeg om er romantische projecties op te plakken? Waarom de Kelten, en niet bijvoorbeeld de mensen die Newgrange bouwden? Wat zocht ik hier eigenlijk?
Mystiek
Terug in Nederland spreek ik af met Taco IJzerman, die de opleiding tot druïde doorliep. Een natuurspirituele opleiding van de Orde van Barden, Ovaten en Druïden (Obod), opgericht in Engeland in de jaren zestig, toen er ook een Celtic Revival was. Taco is al dertig jaar bezig met druïdry. Hij haalt me op van het station. Even later zitten we op twee meegebrachte klapstoeltjes onder eiken langs een weiland.
Meteen leg ik hem mijn verwarring voor. Hij knikt. “Er is een heleboel gebaseerd op erfgoed van de Kelten, zoals de mythen en sagen van West-Europa. We noemen dat Keltisch”, zegt hij. De druïdengemeenschap gebruikt een eclectisch wereldbeeld. De taal, kunst en cultuur van de huidige ‘Keltische landen’ zijn een inspiratiebron. “Er hangt rond veel Gaelic woorden een bepaalde mystiek. Het woord voor de levensenergie van de aarde bijvoorbeeld of dat voor de energie om je heen.”
Ook het Keltisch jaarwiel is zo’n inspiratiebron, pas ontworpen overigens in de jaren zestig. Taco: “Ik vier acht keer per jaar een jaarfeest en verbind me dan met de natuur. Als je weet dat je net als het hert en het speenkruid door cycli beïnvloed wordt, realiseer je je dat mensen niet de maat der dingen zijn. Dat kun je diep voelen, het is moeilijker te vertellen.” Hij voelt zich door de druïdenstudie meer verbonden, vertraagt meer en voelt zich verantwoordelijk voor zijn omgeving.
Die Kelten moesten eens weten, dat ze mensen nu nog diep inspireren en aanzetten om verantwoord om te gaan met de natuur. Dat kan die goed gebruiken. Misschien is het dan niet zo erg dat zijzelf door je vingers glippen.
Bron: https://www.trouw.nl/verdieping/de-kelten-inspireren-ons-om-bewust-met-de-natuur-om-te-gaan-maar-deden-ze-dat-zelf-eigenlijk-wel~bd00a619/
